GAYB ÂLEMİNDEN İMDAT ÇIĞLIĞI: TASAVVUF KAYNAKLARINDA VELİLERDEN YARDIM İSTEME VE TEVESSÜL RİTÜELLERİ

 

"İslâm tasavvuf geleneğinde darlık ve sıkıntı anlarında velîlerin rûhâniyetinden / spiritual presence yardım isteme (istiğâse) ve onları Allah katında vesîle / means kılma (tevessül), sâlikin / seeker (yolcu) acziyetini itiraf ederek 'Huzur-u İlâhî'ye bir şefaatçiyle sığınması esasına dayanır." Kaynaklar, bu ruhanî / spiritual yönelişin sadece bir temenniden ibaret olmadığını; belirli dualar, özel namazlar, adımlar ve yön tayinleri gibi en ince detaylarıyla sistemleştirilmiş ritüeller / rituals içerdiğini beyan ederler. Bu ritüeller, insan psikolojisinin çaresizlik (ıztırar) anında müşahhas / concrete (somut) bir sığınağa ve manevî bir hâmîye / protector olan fıtrî ihtiyacını yansıtan pedagojik birer 'sekînet' / serenity (huzur) limanıdır.

Abdülkâdir Geylânî Hazretleri ve On Bir Adım Ritüeli

Kadiriyye yolunda "Gavsü’l-Âzam" / The Great Helper olarak bilinen Abdülkâdir Geylânî (k.s.) üzerinden yardım istemek için kaynaklarda "Hacet Namazı" ile irtibatlı çok dakik bir usul tarif edilir. Bu ritüele göre kişi; iki rekât namaz kılıp her rekâtta Fâtiha'dan sonra on bir İhlâs okumalı, selâm verdikten sonra Hz. Peygamber’e (salla'llâhu aleyhi ve sellem.) salavat getirerek sağ ayağıyla Doğu (şark) tarafına on bir adım yürümeli ve her adımda Gavs'ın ismini zikretmelidir. Adımların sonunda Irak (Bağdat) cihetine yönelerek; "Yâ Seyyidî Abdülkâdir! Ben seni Hak Teâlâ'ya vesîle edip hâcetimin husûle gelmesi için senden ricâ ederim" nidasıyla / cry istiğâse / asking for help edilmelidir. Gönül gözü mülk âleminden melekût âlemine kayan bir sâlik için mekânın uzaklığı, rûhâniyetin yakınlığına asla engel teşkil etmez. (Sefîne, s. 135; Tâcü’l-Evliyâ, s. 346).

Seyyid Ahmed er-Rufaî ve Basra'ya Teveccüh

Rufaiyye meşrebinde sıkıntıdan kurtulmak için uygulanan ritüel, yönelme / orientation (teveccüh) ve seslenme üzerine kuruludur. Bu usulde; bir tenhada iki rekât namaz kılınıp yüz defa salavat getirildikten sonra, Basra'daki Ümmü Abîde köyünde medfun olan Ahmed er-Rufaî Hazretleri’nin merkadine / grave doğru dönülür. Kişi, tam bir inkisâr-ı kalp / broken heart (kalp kırıklığı) ile;

"Ey Ebü’l-Alemeyn! Senin himmetin hâzır, sırların ve inâyetin açıktır. Aklım karmakarışık oldu, bana vesîle olan yollar kapandı, çârem tükendi. Bana yetiş!" diyerek üç kez "Ağisnî" / "Help me" diye feryat eder. Makamı kutbiyet olan bir velî, müridinin imdadına hem hayatta iken hem de vefatından sonra ruhanî bir tasarrufla yetişendir. (Sefîne, s. 139-141; Tâcü’l-Evliyâ, s. 112).

Ricalü’l-Gayb (Gayb Erenleri) ve Selâmlama Ritüeli

Tasavvufî kozmolojide / cosmology kâinatın manevî idaresinden sorumlu olan "Gayb Erenleri" / Men of the Unseen ile irtibat kurmak için belirli zamanlarda ve yönlerde yapılan bir selâmlama ritüeli mevcuttur. İbn-i Arabî (k.s.) tarafından sistemleştirilen bu ritüelde sâlik, ricalü'l-gaybın o gün bulunduğu yöne dönerek;

"Esselâmü aleyke yâ Ricâlu’l-Gayb! Ey mukaddes ruhlar! İmdadıma koşun, bana bakın ve yardım edin!" duasını okur. Nüceba (sekiz kişi), Nükeba (on iki kişi) ve Büdela gibi rütbelere sahip bu velîlerin, halkın yüklerini taşıdığına ve kalplerdeki sırlara vakıf olduklarına inanılır. Arif için bir makam ve zevk olan gaybî yardım, şeriat terazisiyle tartılmayan bir avam için 'dalâlet' / heresy kuyusu haline gelebilir. (Nefahât, s. 104; Tâcü’l-Evliyâ, s. 331).

Ma’rûf-u Kerhî ve Diğer Velîlerin İsimleriyle Yemin

Kaynaklarda, duanın kabulü için bazı velîlerin isimlerinin "yemin" / oath veya "şefaat" / intercession olarak kullanılması sıkça zikredilen bir diğer ritüeldir. Serî-i Sakatî (k.s.) Hazretleri; "Allah’tan bir ihtiyacın olunca 'Ma'rûf-u Kerhî’nin hakkı için hacetimi revâ eyle!' diye yemin et, zira bu dua derhal kabul olunur" buyurmuştur. Benzer şekilde, Şeyh Metbulî Hazretleri gibi bazı zâtların kabirleri başında yapılan yakarışların / supplications, tabiblerin aciz kaldığı hastalıkların tedavisinde ve kaybolan çocukların bulunmasında birer "büyük tiryak" / potent antidote (şifa) işlevi gördüğü nakledilir.

Kaynakların sürekli tekrarladığı fikir; gerçek yardımın Allah'tan olduğu, velîlerin ise ancak 'İlâhî lütfun tecellî noktaları' / manifestation points of divine grace ve birer ruhanî vasıta olarak kabul edildiğidir. (Keşfü'l-Mahcub, s. 28; Envaru'l-Kulub, Cilt 1, s. 164).

Psikolojik Analiz: Iztırar Hali ve Vesile İhtiyacı

İnsan psikolojisi, ağır travmalar / traumas veya çözümsüz görünen dertler karşısında rûhî bir 'tutunma noktası' arar. Velîlerden yardım isteme ritüelleri, kişiyi kendi sınırlı benliğinden (nefs) çıkarıp, Allah'ın 'Kadîr' ve 'Mugîs' / The Helper (yardımcı) sıfatlarının velî üzerindeki tecellîsine odaklayarak bir 'psikolojik boşalım' (katarsis) ve emniyet / security duygusu sağlar. Kendi acziyetini idrak eden kul, 'Müsebbibü’l-Esbâb'ın kapısını bir dostun (velî) eliyle çalmayı, doğrudan çalmaktan daha edepli bir tevazu / humility hali olarak görür. (Keşfü'l-Mahcub, s. 36-37; Semerat'ul-Fuad, s. 165).

Dipnotlar (APA):

• Câmî, M. (1998). Nefahâtü’l-Üns (Lâmiî Çelebi Tercümesi, S. Uludağ & M. Kara, Haz.). İstanbul: Marifet Yayınları. (s. 53-54, 104).
• Hucvîrî, A. (2022). Keşfü’l-Mahcub - Hakikat Bilgisi (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları. (s. 28, 36-37).
• Ozak, M. (1975). Envâru’l-Kulûb (Cilt 1-2). İstanbul: Üçler Matbaası. (Cilt 1, s. 164).
• Sarı Abdullah Efendi. (t.y.). Semerâtü’l-Fuâd. (s. 165).
• Şârânî, İ. (t.y.). Evliyalar Ansiklopedisi (Tabakâtü’l-Kübrâ). (s. 1154, 1159, 1169-1170).
• Şârânî, İ. (t.y.). Tâcü’l-Evliyâ ve Burhânü’l-Esfiyâ. (s. 112, 330-331, 337-338, 346-350).
• Uludağ, S. (2022). Tezkiretü’l-Evliyâ Tercümesi. İstanbul: Kabalcı Yayınları. (s. 65, 232, 289).
• Vassâf, H. (2005). Sefîne-i Evliyâ (Cilt 1-2). (M. Akkuş & A. Yılmaz, Haz.). İstanbul: Kitabevi Yayınları. (Cilt 1, s. 135-141).